Κυριακή, 29 Ιανουαρίου 2017

Επιμελητής: αυτός που διαστέλλει την ιδιόλεκτο του καλλιτέχνη

Ο γράφων, ως επιμελητής της έκθεσης του ζωγράφου Μιχάλη Τσίνογλου
στην Myrό Gallery, τον Οκτώβριο του 2016,
στην διάρκεια του στησίματος, φωτογραφημένος από τον καλλιτέχνη.
©Φωτογραφία: Μιχάλης Τσίνογλου, All rights reserved, 2016.

Μία εικαστική έκθεση επιτελεί τον ρόλο δημιουργίας ενός ολοκληρωμένου περιβάλλοντος, μέσα  στο οποίο ο επισκέπτης θα μπει με τις δικές του παραστάσεις και θα εξέλθει έχοντας γνωρίσει ένα νέο κόσμο ξεχωριστό· θα κρατήσει στο μυαλό ένα νέο περιβάλλον, αλλά όχι ξένο, ανοίκειο ή απαραίτητα εντελώς καινούργιο, μιας και πιθανώς να έχει επισκεφτεί και πάλαιότερα την αίθουσα τέχνης. Εντούτοις ο κόσμος που γνώρισε αυτή την φορά -και την κάθε φορά-πρέπει να είνα ξεχωριστός και να αντικατοπτρίζει την ατμόσφαιρα  που θέλησε να δώσει ο καλλιτέχνης με την σειρά των έργων του που εκτίθενται. Παράθυρα στον κόσμο του καλλιτέχνη και στην ιδιοσυγκρασιακή γραφή του τα έργα, ιδίως τα αναρτώμενα. Με αυτό το σκεπτικό  αναπτύχθηκε και υπηρετήθηκε για πολλά χρόνια η τυπολόγηση της αίθουσας τέχνης με τα όσο το δυνατόν λιγότερο διακριτά στοιχεία, και της ουδετερης αισθητικής. Κατά το ίδιο πνευμα αναπτύχθηκαν μουσειολογικές προσεγγίσεις  σχετικά με τον φωτισμό, που στόχο έχει να απογυμνώσει την αισθητική του υπόλοιπου χώρου και να αναδείξει το έργο στην θέση που βρίσκεται ωσάν να εδραζόταν σε ένα φωτεινό βάθρο. Ο περιορισμένος εικαστικός χώρος γίνεται απόσπασμα μιας άλλης διάστασης και οι τοίχοι ανύπαρκτες στιγμές τυχαιότητας -σημεία αναφοράς του χωρικού μας πλαισίου.

 Αντίθετα με την λογοτεχνία που αναπτύσσεται για την ιεροποίηση του έργου, προσωπικά  πιστεύω ότι θα πρέπει να αφήνουμε το ανοιγμα των διαστασιακών θυρών καθαρά στο φαντασιακό του θεατή και να μην το φυλακίζουμε με επιτήδευση. Κατά το σκεπτικό μου, ένας χώρος με χαρακτήρα μπορεί να στηρίξει σωστά μία έκθεση εικαστικών έργων τέχνης με προσωπικότητα, χωρίς ο Επιμελητής της έκθεσης να επωφελείται από το άγευστο και άοσμο των χώρων στους οποίους θα τοποθετήσει την ύλη του, ώστε να επιτύχει την ανάδειξη της.

Χωροθεσία κατά το χρώμα, την γραφή και το φως. Σεβασμός στο μέγεθος και την αναλογία. Φορμαλιστική αντίθεση. Και πλειστα όσα επιμελητικά κριτήρια ή/και σημεία αναφοράς. Στην πραγματικότητα κάθε έκθεση έχει την δική της  ψυχή και επιβάλλει μια σύνθετη προσέγγιση, ώστε να επέλθει ισορροπία. Πάντως, το πιο δύσκολο είναι να δεις σαν επισκέπτης και να σκηνοθετήσεις την διαδρομή που ο επισκέπτης θα θελήσει να ακολουθήσει. Στην συνέχεια πρέπει να αναζητήσεις έναν εσωτερικό ρυθμό των έργων που έχεις στα χέρια σου. Καθώς θα χτίζεις το νέο περιβάλλον  θα σου επιβάλλει αυτό την συνέχεια του.

Ο Wolfgang Tillmans σε αυτό το video ξεναγεί στο πως ετοιμάζεται για μια έκθεση στην Tate. Ο κορυφαίος Γερμανός καλλιτέχνης - φωτογράφος δείχνει πως έχει κατασκευάσει μία μακέτα, στην πραγματικότητα ένα διόραμα, αφού είναι μία πληρης τρισδιάστατη αποτύπωση της Tate Gallery σε ορισμένη κλίμακα, στην οποία δουλευει. Με μικρογραφίες των έργων του, προσπαθεί να επινοήσει το σωστό περιβάλλον. Μιλάει για αυτό και για άλλες ρουτίνες που ακολουθεί ενόψει ατομικών εκθέσεων ή συμμετοχών σε ομαδικές και όσα λέει τα βρίσκω ενδιαφέροντα, και σας συνιστώ ανεπιφύλακτα να παρακολουθήσετε το video. Ωστόσο, η προσέγγιση του Tillmans δεν μπορεί να λειτουργήσει στην χωροθέτηση μιας έκθεσης του ενός ενιαίου χώρου. Στον ενιαίο χώρο μιας αίθουσας τέχνης έχει σημασία το εμβαδό που καλύπτουν τα έργα. Το περιβάλλον των 3 πρώτων πινάκων που έθεσες στους αριστερούς τοίχους θα επιβάλλουν την ατμόσφαιρα στους διπλανούς τοίχους, τον ρυθμό, την πύκνωση και την αραίωση. Θα αποτρέψουν ή θα ενθαρρύνουν τον επισκέπτη που πρωτομπαίνει στον χώρο να συνεχίσει τηνπεριήγηση, να ρίξει μια δεύτερη ματιά, να μείνει περισσότερο...

Συχνά παριστάμενοι σε στησίματα εκθέσεων με αυτή την λογική, δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν τα  βήματα του Επιμελητή, ο οποίος μοιάζει συχνά από "στροβιλιζόμενο δερβίση" μέχρι με καρικατούρα, χαμένος όπως είναι στις σκέψεις του. Σπανια μία έκθεση μπορεί να στηθεί με γραμμική παράθεση, συνεπώς ακόμη σπανιότερα οι αποφάσεις για την απόδοση των θέσεων στα αναρτώμενα -κυρίως- έργα μπορεί να απαφασιστεί με τον ίδιο τρόπο. Είναι ένα ιδιότυπο πάζλ που απαιτεί λελογισμένο αριθμό δοκιμών που ακολουθούν συνήθως χρονικά από μιαν άσκηση μυαλού που αποδομεί και ξαναδομεί τον χώρο κάθε στιγμή που θα αποφασίσει να αλλάξει ένα δομικό στοιχείο του.

Στο άλλο άκρο του φάσματος των απόψεων σχετικά με το πως πρέπει να χωροθετείται μία έκθεση ελλοχεύει ένας κίνδυνος: η κυριαρχία της χωροθεσίας με την συνολική οπτική επαναδιαμόρφωση του χώρου. Και φυσικά δεν αναφέρομαι σε κατεδάφιση τοίχων, αλλά πιότερο στον Επιμελητή που θα αποφασίσει να ακουμπίσει ένα έργο στο πάτωμα, να πειθαναγκάσει τους επισκέπτες να μπουσουλήσουν για να δουν ένα έργο, θα κρεμάσει κάποια έργα τόσο ψηλά που θα ξύνουν την πατούσα του Θεού, ή, τόσο χαμηλά, που θα διασφαλίσει την αύξηση της πελατείας για τους ορθοπεδικούς που εξειδικεύονται στις παθήσεις της σπονδυλικής στήλης. Η απάντηση σε τέτοιες πρακτικές είναι απλή και σαφής: ας αφήσουμε την δόξα στα έργα τέχνης, ας μην προσπαθήσουμε να διακριθούμε στον χώρο των εικαστικών εγκαταστάσεων ή να κλέψουμε την παράσταση. Στην καλύτερη περίπτωση ειμαστε απλοί υπηρέτες  του ωραίου, στην χειρότερη προβεβλημένοι ιεροφάντες  σε έναν εύγλωττο χρησμό γραμμένο με λόγια απλά. Ας συμβάλλουμε ως μεσάζοντες και εγγυητές μιας σωστής προβολής.

Ο φωτισμός οφείλει να αναδεικνύει ό,τι το κέντρο βάρους που επέλεξε για τον πίνακα ο ζωγράφος, να υποστηρίζει την κατεύθυνση του σχεδίου του χαρκτικού, να προτιμά την κατεύθυνση της υφής που ορίζει ο καλλιτέχνης. Ο,τιδήποτε άλλο είναι εκ του πονηρού.

Τέλος, μία επισήμανση, προς όσους  έχουν την άποψη ότι τις καλύτερες εκθέσεις τις στήνουν οι καλλιτέχνες - δημιουργοί "διότι αυτοί ξέρουν καλύτερα τα έργα τους": αυτή η  φράση ακριβώς εξηγεί επαρκώς, γιατί ο εικαστικός καλλιτέχνης που έχει δημιουργήσει τα προς έκθεση έργα  βρίσκεται σε θέση αδυναμίας έναντι ενός καλού Επιμελητή να χωροθετήσει ολομόναχος σωστά την έκθεση του! Ο καλλιτέχνης που έχει ζήσει πινελιά προς πινελιά έναν πίνακα, που έχει διορθώσει, σκίσει, αποκαταστήσει, πετάξει, ξαναπιάσει, αγαπήσει, μισήσει ένα έργο, είναι απίθανο να αναπέμψει την ατμόφαιρα του κάθε ξεχωριστού έργου ώστε να ανασάνει τον αέρα του περιβάλλοντος που θα δημιουργήσουν τα  έργα του σε σύνολο, σε  συνεχή διάλογο μεταξύ τους, προς κάθε κατεύθυνση. Με έναν λόγο, είναι αδύνατον να αποστασιοποιηθεί, και πάρα πολύ  δύσκολο να δει και σαν θεατής/επισκέπτης και σαν δημιουργός συγχρόνως.

Αυτή είναι η δουλειά ενός Eπιμελητή που θα χωροθετήσει μια έκθεση, καταβάλλοντας κάθε προσπάθεια να χτίσει μία ιστορία  σύννομη με τις έννοιες που πραγματεύονται τα δεδομένα έργα του κάθε καλλιτέχνη, εύληπτη για την αντίληψη κάθε θεατή. Ο Επιμελητής λοιπόν είναι αυτός που ενώ γνωρίζει, επιτυγχάνει να αποστασιοποιηθεί· και με εργαλείο την αποστασιοποίηση καταφέρνει να διαστέλλει την ιδιόλεκτο του καλλιτέχνη προς κάθε δυνατή κατεύθυνση.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου